Monarşistlerden komünistlere: Fransız basınında Atatürk’e veda

10 Kasım 1938 sabahı Dolmabahçe Sarayı’ndan gelen ölüm haberi, ertesi gün Fransız basınında geniş yer buldu. Birbirleriyle sert biçimde mücadele eden yayınlar, Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusunun ardından onun ülkesini nasıl değiştirdiğini anlatıyordu.

Atatürk’ün ölümünün 88. yıl dönümünde, 11 Kasım tarihli 14 farklı yayının sayfaları yan yana getirildiğinde dikkat çekici bir tablo ortaya çıkıyor: Aynı lidere farklı pencerelerden bakan bir basın ve siyasi ayrılıkları aşan bir tarihî ağırlık.

Monarşist gazetenin sayfalarında bir cumhuriyet kurucusu

Monarşist ve milliyetçi L’Action française, Atatürk’ün ölümünü ilk sayfasında duyurdu; iç sayfadaki değerlendirmesinde, yenilmiş bir ülkede millî direnişi örgütleme gücüne dikkat çekti. Yazı, kadınlarla erkekleri ülkenin kurtuluşu için harekete geçirebilmesini ve köklü dönüşümlerini ele alıyordu.

Bu, gazetenin cumhuriyetçiliği benimsediği anlamına gelmiyordu. Kendi siyasi dünyasının dışındaki bir liderin etkisini kabul etmesiydi.

Sol basın aynı kaybı kendi diliyle anlattı

Sosyalist Le Populaire, cumhurbaşkanının ölümünü ilk sayfasından haberleştirdi. Ce Soir, yeni Türkiye’nin kurucusunun sıra dışı hayatını öne çıkardı.

Komünist L’Humanité ise bağımsızlık mücadelesini ve dış politikadaki yönelimini anlatırken, sosyalist ve komünist harekete uygulanan baskıları da açıkça eleştirdi. Bu ayrıntı önemli: Fransız basınındaki geniş yankıyı, bütün gazetelerin aynı değerlendirmeyi yaptığı bir ittifak gibi okumak arşivlerin söylediğini eksiltir.

“Onu takdir ediyor ve seviyordum”

Paris-Soir’da eski Fransa Büyükelçisi Albert Sarraut, Atatürk’ün ölümünü Türkiye, Fransa ve barış için bir kayıp olarak değerlendirdi. Yazısındaki kişisel ifade, diplomatik dilin ötesine geçiyordu: “Je l’admirais et je l’aimais.” Türkçesi: “Onu takdir ediyor ve seviyordum.”

Le Figaro’da Charles de Chambrun’un imzalı yazısı da kişisel tanıklık taşıyordu. Eski büyükelçi, Atatürk’ün Fransa’ya yaklaşımını ve iki ülkenin geçmişte karşı karşıya gelmiş askerleri arasında kurduğu bağı anlattı.

Bu ifadeler, gazetelerin bütün okurlarının duygusu olarak değil, imza sahiplerinin tanıklıkları olarak okunmalı.

Katolik basından kadın dergisine uzanan ilgi

La Croix ve L’Aube da ölüm haberini ilk sayfalarına taşıdı. Le Petit Parisien, Le Matin, La République ve La Dépêche de Toulouse, liderin hayatına ve Türkiye’nin dönüşümüne yer ayırdı. Dönemin Le Petit Journal’ı da biyografisini ve sonrasına ilişkin değerlendirmeleri yayımladı.

Marie Claire’ın aynı tarihli sayısında ise kadınların değişen toplumsal görünürlüğüne odaklanan bir Atatürk dosyası bulunuyor. Bu sayfayı ölüm üzerine yazılmış bir taziye gibi sunmak doğru olmaz: ölüm haberi açıkça verilmiyor. Yine de Atatürk’ün yarattığı dönüşümün siyasi gazetelerin ötesinde nasıl izlendiğini gösteriyor.

Manşetlerden cenaze alayına

Arşiv sayfalarının ardından cenaze görüntüleri, kaybın Türkiye’deki karşılığını gösteriyor. Atatürk’ün naaşı 19 Kasım’da İstanbul’dan uğurlandı; Ankara’daki devlet töreni ve Etnografya Müzesi’ndeki geçici istirahati 21 Kasım’da gerçekleşti. Anıtkabir’e nakil ise 1953’tedir. Bu iki tören birbirine karıştırılmamalı.

Bugün bu gazetelerde kalan şey, tek sesli bir övgüden daha anlamlı: Birbirine karşıt siyasi çevrelerin aynı tarihî kişiliğin önemini kendi dilleriyle tartışması. Mustafa Kemal Atatürk’ü, aramızdan ayrılışının 88. yılında saygıyla anıyoruz.